Haal meer uit het voorlezen door te filosoferen

Voorlezen wordt in de klas meestal ingezet als moment van ontspanning voor de kinderen. Dat je hierdoor op een passieve manier ook aan leesbevordering doet en aan de taalontwikkeling werkt is mooi meegenomen. Je zou echter veel meer uit het voorlezen kunnen halen, bijvoorbeeld door het voorgelezen boek als aanleiding voor een filosofisch gesprek te gebruiken.

Maar, hoe doe je dat?

Diepere lagen
De meeste, wat betere, boeken hebben een dubbele laag in het verhaal. De bovenste laag het avontuur, daaronder bijvoorbeeld inzichten over het leven of de mens. In die diepere lagen zitten vaak filosofische thema’s verscholen waar je met de klas over kunt filosoferen.

Zo ontstaat een prachtige vorm van leesbevordering. Kinderen leren op deze manier naar de lagen onder het avontuur te kijken en ontdekken dat een boek veel meer te bieden heeft dan een verhaaltje. Door daarover te filosoferen ontwikkelen ze gelijk hun mondelinge vaardigheden. Bovendien worden de kinderen uitgedaagd over diverse levensthema’s na te denken. Een boek brengt dan echt iets teweeg.

Hoe herken je nu in een verhaal die filosofische thema’s, welke onderwerpen kun je gebruiken voor een filosofisch onderzoek in een klas? Enkele tips:

Begripsonderzoek
Het overkoepelende thema van het boek is vaak op zichzelf al een belangrijk thema in de filosofie, denk aan vriendschap, geluk, gelijkheid en vrijheid. Probeer samen met de kinderen voor dit soort begrippen definities te vinden. Is het mogelijk het daarover eens te worden?

Goed versus kwaad
Wat is goed en wat is kwaad en vooral hoe leren we dat onderscheid? Staat dat in de wet, zijn daar altijd duidelijke regels voor? Of moet je daar op andere manieren achter komen, en zo ja, hoe dan? De meeste verhalen kennen een ‘goeierik’ en een ‘slechterik’. Maar wanneer ben je eigenlijk een goed mens? En wanneer ben je slecht? Hoe word je slecht? Ben je zo geboren of geworden?

Dilemma’s
In een boek staat de hoofdpersoon nogal eens voor een dilemma; wat kun je het beste doen in een bepaalde situatie? Lees ter voorbereiding voor een dergelijk gesprek over de middenpositie van Aristoteles of over het categorisch imperatief van Kant op bijvoorbeeld Wikipedia en onderzoek deze theorieën met de kinderen, zijn ze bruikbaar?

Tegenstellingen
In de thematiek van het boek kunnen tegenstellingen zitten, denk aan jong-oud, groot-klein, mooi-lelijk, echt-niet echt, dag-nacht, zwart-wit, rede-passie, oorzaak-gevolg, ik-de ander, eindig-oneindig, leven-dood, etc. Tegenstellingen zijn zeer geschikt voor een filosofisch onderzoek: Waarom kunnen tegenstellingen niet zonder elkaar? Waarom kunnen we niet zonder tegenstellingen? Wat kunnen we leren van tegenstellingen? Wat zegt het een over het ander? Is er ook een midden? Kun je of kan iets twee tegenstellingen in zich hebben?

Mens en dier
Verhalen over dieren met menselijke eigenschappen kunnen een start zijn om te zoeken naar de essentie van de mens, waarin verschillen we van dieren, waarin niet? Probeer bij elk gevonden verschil een tegenvoorbeeld te vinden. Als afronding van het gesprek kun je de kinderen de vraag ‘Is de mens ook een dier?’ laten beantwoorden.

Mens en natuur
In kinderboeken gaat het nogal eens over een kind dat een dier wil redden of juist over mensen die de natuur vernietigen. Mag de mens zich met de natuur bemoeien, overheersen, beheersen?

Gevoelens
Gevoelens waar de hoofdpersoon last van heeft kun je onderzoeken zoals de Stoa dat deden. Van hun Stoïcijnse levenskunst kunnen de kinderen veel leren als het gaat om weerbaarheid. Denk aan gevoelens als angst en schuld. Het is handig om je hiervoor eerst te verdiepen in de Stoïcijnse levenskunst. De luistercd’s van Mirjam van Reijen zijn erg toegankelijk. Of wacht even af tot mijn lesbrief hierover klaar is.

Lesbrieven
Misschien vind je het lastig om zelf lessen te verzinnen of heb je daarvoor te weinig tijd en gebruik je liever een lesbrief. Bij een aantal door mij geschreven boeken schreef ik lesbrieven om te filosoferen naar aanleiding van het boek. Als je boeken via mijnwebshop koopt, krijg je deze lesbrieven er gratis bij. Gedeeltes van deze lessen kun je vervolgens ook bij andere boeken gebruiken.